“समृद्धी म्हणजे नेमके काय?” — हा प्रश्न आपण स्वतःलाच विचारला, तर बहुतेक वेळा उत्तर धन, दागिने किंवा भौतिक सुखांमध्ये सापडते. पण भारतीय संस्कृती या प्रश्नाचे उत्तर अधिक व्यापक आणि शाश्वत देते. त्याच उत्तराचे जिवंत प्रतीक म्हणजे अक्षय तृतीया.
‘अक्षय’ — म्हणजे कधीही न संपणारे, नाश न होणारे; आणि ‘तृतीया’ — वैशाख शुद्ध तिसरा दिवस. परंतु हा सण केवळ कालगणनेतील एक दिवस नाही; तो एक विचार आहे, एक जीवनदृष्टी आहे. या दिवशी केलेले पुण्यकर्म, दान आणि चांगल्या कृती ‘अक्षय’ स्वरूपात फळ देतात, अशी श्रद्धा आहे. ही श्रद्धा केवळ धार्मिक नसून, मानवी मूल्यांना बळ देणारी आहे.
अक्षय तृतीयेचे महत्त्व पुराणकथांमध्येही तेजस्वीपणे झळकते. भगवान विष्णूंचा परशुराम अवतार याच दिवशी प्रकट झाला — अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याचा संदेश देणारा. महाभारतातील ‘अक्षय पात्र’ ही कथा आपल्याला सांगते की, विश्वास, संयम आणि श्रद्धा यांमुळे जीवनात अभाव कधीच राहत नाही. गंगेचे पृथ्वीवर अवतरण हे केवळ एक पौराणिक प्रसंग नसून, शुद्धता आणि जीवनदायी शक्तीचे प्रतीक आहे.
पण आजच्या काळात एक प्रश्न उभा राहतो — आपण अक्षय तृतीयेचा खरा अर्थ समजून घेतो आहोत का?
हा सण हळूहळू सोन्याच्या खरेदीपुरता मर्यादित होत चालला आहे. बाजारपेठांनी ‘अक्षय’ या संकल्पनेला ‘अधिक खरेदी’शी जोडले आहे. परंतु खरी अक्षयता दागिन्यांत नसून, ज्ञान, संस्कार, प्रेम आणि सेवाभाव यांत आहे.
अक्षय तृतीया आपल्याला ‘देण्याची’ संस्कृती शिकवते. अन्नदान, जलदान, वस्त्रदान — हे केवळ धार्मिक विधी नाहीत, तर सामाजिक समतेची पायाभरणी आहेत. समाजातील वंचित घटकांना आधार देणे, हीच खरी या सणाची आत्मा आहे. “जितके वाटू तितके वाढते” — ही भारतीय संस्कृतीची शिकवण अक्षय तृतीयेच्या माध्यमातून अधिक दृढ होते.
आजच्या पर्यावरणीय संकटाच्या पार्श्वभूमीवर अक्षय तृतीयेचा संदेश अधिक महत्त्वाचा ठरतो. जलदानाची परंपरा आपल्याला पाण्याचे अमूल्य महत्त्व पटवून देते. पाणी वाचवणे, वृक्षारोपण करणे, निसर्गाचे संवर्धन करणे — हीच खरी आधुनिक काळातील ‘अक्षय पूजा’ आहे. कारण निसर्गच आपल्याला अक्षय जीवनशक्ती देतो.
अक्षय तृतीया हा केवळ एक दिवस नाही, तर जीवन जगण्याची दिशा आहे. सतत चांगले विचार, सातत्यपूर्ण प्रयत्न आणि निस्वार्थ कृती यांमधूनच ‘अक्षय’ फळ मिळते. या दिवशी आपण केवळ शुभमुहूर्त शोधत नाही, तर स्वतःमध्ये चांगुलपणाचा नवा प्रारंभ करतो.
अक्षय तृतीया आपल्याला समृद्धीची खरी व्याख्या शिकवते —
ती केवळ संपत्तीत नसते, तर संस्कारांत, सहकार्यांत आणि सत्कर्मांत असते.
या वर्षी अक्षय तृतीया साजरी करताना,
सोनं खरेदी करण्यापेक्षा ‘सोन्यासारखी माणसं’ निर्माण करण्याचा संकल्प करूया.
कारण खरी अक्षयता वस्तूंमध्ये नसून,
मूल्यांमध्ये असते… आणि तीच पिढ्यानपिढ्या टिकून राहते.
“अक्षय तृतीया म्हणजे संपत्तीची नव्हे,
तर सद्गुणांची गुंतवणूक करण्याची सुवर्णसंधी.”
लेखक
प्रा.अमोल बाळासाहेब बंडगर
एम.एस. सी.बी. एड. सेट लाईफ सायन्स (जीवशास्त्र)
श्री चंद्रशेखर विद्यालय व नारायणकाका आगाशे कनिष्ठ महाविद्यालय श्रीपूर (अकलूज)